Jak dobrać miernik rezystancji izolacji do pomiarów odbiorczych?
Pomiary rezystancji izolacji to nieodłączny element odbiorów instalacji elektrycznych oraz badań okresowych. Każdy instalator przystępujący do wykonania pomiarów odbiorczych i okresowych musi dysponować odpowiednim sprzętem, który nie tylko spełnia wymagania norm, ale także jest dopasowany do charakteru wykonywanych pomiarów.
Spis treści:
- Kiedy potrzebny jest miernik rezystancji izolacji?
- Jak dobrać miernik rezystancji izolacji do pomiarów odbiorczych?
- Jaki miernik rezystancji izolacji wybrać? Przegląd produktów
- Jak przygotować instalację do pomiaru izolacji?
- Pomiary odbiorcze - czym są?
- Rodzaje pomiarów wykonywanych podczas sprawdzeń odbiorczych i okresowych
- Najczęściej zadawane pytania o miernik rezystancji izolacji - FAQ
Kiedy potrzebny jest miernik rezystancji izolacji?
Miernik rezystancji izolacji, potocznie zwany megaomomierzem lub "meggerem" (często nazywany wśród „starszych kolegów z branży” ), jest niezbędny w kilku kluczowych sytuacjach:
Pomiary odbiorcze nowych instalacji
Każda nowa instalacja elektryczna przed oddaniem do użytku musi przejść badania odbiorcze, w tym pomiar rezystancji izolacji. To wymóg normy PN-HD 60364 i warunek wydania protokołu odbioru przez uprawnionego elektryka.
Badania okresowe instalacji
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury, instalacje elektryczne podlegają obowiązkowym przeglądom okresowym:
- instalacje w budynkach mieszkalnych – nie rzadziej niż co 5 lat,
- instalacje w obiektach użyteczności publicznej - co 1 rok,
- instalacje w pomieszczeniach o zagrożeniu wybuchem - co 1 rok,
- instalacje w budynkach zabytkowych - co 1 rok.
WAŻNE: Każdy przegląd wymaga pomiaru rezystancji izolacji.
Diagnostyka usterek
Gdy w instalacji występuje:
- wyzwalanie wyłączników różnicowoprądowych,
- przepływy prądów upływowych,
- podejrzenie uszkodzenia izolacji przewodów,
- porażenia prądem przy dotykaniu urządzeń etc.
Pomiar rezystancji izolacji pomaga sprawnie zlokalizować uszkodzenie.
Po zalaniach i zawilgoceniach
Wilgoć drastycznie obniża rezystancję izolacji. Po każdym zalaniu, przed ponownym załączeniem instalacji, konieczny jest pomiar izolacji.
Po remontach i modernizacjach
Każda ingerencja w instalację (wymiana fragmentu, dodanie obwodu) wymaga sprawdzenia rezystancji izolacji w zmodyfikowanej części.
Bez miernika rezystancji izolacji nie ma możliwości legalnego wykonania żadnego z powyższych zadań. To sprzęt absolutnie niezbędny dla każdego elektryka wykonującego pomiary odbiorcze i okresowe.
Jak dobrać miernik rezystancji izolacji do pomiarów odbiorczych?
Wybór odpowiedniego miernika zależy od kilku czynników:
Napięcia probiercze
250V DC - obwody SELV i PELV
Zastosowanie: instalacje niskonapięciowe: domofony, dzwonki, sterowanie LED 12-48V, systemy alarmowe.
500V DC - obwody do 500V AC
Zastosowanie: typowe instalacje 230V/400V w budynkach mieszkalnych i użyteczności publicznej (to najczęściej używane napięcie testowe 500V).
1000V DC - obwody powyżej 500V AC
Zastosowanie: instalacje przemysłowe wysokiego napięcia, silniki dużej mocy.
Jeżeli jesteś tzw. „elektrykiem domowym”: miernik z napięciami 250V i 500V (wystarczy dla 99% zastosowań mieszkaniowych).
Instalator komercyjny/przemysłowy: miernik z napięciami 250V, 500V i 1000V (pełen zakres) okaże się niezbędny.
Większość profesjonalnych mierników oferuje wszystkie trzy napięcia. To standard w urządzeniach od 800 zł wzwyż.
Zakres pomiarowy
Miernik powinien mierzyć rezystancję co najmniej do:
- 200 MΩ - minimum wymagane przez normy,
- 1000 MΩ (1 GΩ) lub więcej (zalecam dla pełnej diagnostyki).
Im wyższy zakres, tym lepiej. Dobra izolacja w suchej instalacji może mieć rezystancję powyżej 200 MΩ i warto móc zmierzyć dokładną wartość. Z praktyki mogę powiedzieć, że standard dla nowych i dobrych jakościowo przewodów to około 5-10 GΩ.
Dokładność pomiaru
Typowa dokładność mierników rezystancji izolacji:
- budżetowe: błąd 5% odczytu,
- średnia klasa: błąd 3% odczytu,
- profesjonalne: błąd 2% odczytu lub lepiej.
Dla pomiarów odbiorczych wystarczająca jest dokładność ±3-5%, ponieważ normy wymagają tylko przekroczenia progów (0,5 MΩ lub 1 MΩ). Nie potrzeba laboratoryjnej precyzji.
Funkcje dodatkowe
Test PI (Polarization Index), czyli pomiar rezystancji w dwóch odstępach czasu (np. po 1 min i 10 min) i obliczenie wskaźnika PI. Pozwala ocenić jakość izolacji:
- PI mniejszy niż 1: izolacja zła, zawilgocona,
- PI 1-2: izolacja wątpliwa,
- PI 2-4: izolacja dobra,
- PI > 4: izolacja bardzo dobra.
Test DAR (Dielectric Absorption Ratio), podobny do PI, ale pomiar po 30s i 60s. Szybsza diagnostyka niż PI.
Pomiar pojemności izolacji, przydatny przy diagnostyce kabli (pozwala oszacować długość kabla i wykryć miejsca uszkodzeń).
Autorange, automatyczny dobór zakresu pomiarowego.
Pamięć pomiarów, zapisywanie wyników, ułatwia tworzenie protokołów.
Dodatkowe funkcje pomiarowe
Wiele mierników to urządzenia wielofunkcyjne oferujące oprócz pomiaru izolacji także:
- pomiar rezystancji uziemienia,
- test wyłączników RCD,
- pomiar impedancji pętli zwarcia,
- pomiar napięcia i ciągłości.
Taki "kombajn pomiarowy" pozwala wykonać komplet pomiarów odbiorczych jednym urządzeniem. To wygodne i często opłacalne. Zamiast kupować 3-4 osobne mierniki (izolacja + uziemienie + RCD + multimetr), kupisz jeden za podobną cenę.
Kategoria CAT
Jak przy każdym sprzęcie pomiarowym, kategoria CAT określa bezpieczeństwo:
- CAT II - gniazdka i obwody końcowe (minimum, ale za mało dla profesjonalisty),
- CAT III - rozdzielnice i instalacje stałe (standard dla instalatorów),
- CAT IV - główne przyłącza energetyczne (dla elektroenergetyków).
Dla pomiarów odbiorczych w typowych budynkach wystarczy Ci w zupełności CAT III 300V lub CAT III 600V.
Jaki miernik rezystancji izolacji wybrać? Przegląd produktów
Bardziej szczegółowo opisałem mierniki w poniższych artykułach, serdecznie zachęcam do przeczytania:
- Jak dobrac multimetr do pracy instalatora? Przegląd funkcji, które naprawdę mają znaczenie
- Multimetr dla elektryka - analagowy czy cyfrowy?
- Multimetr do pracy w terenie - jakie cechy są kluczowe dla profesjonalisty?
Jak przygotować instalację do pomiaru izolacji?
Przygotowanie wstępne:
- odłącz zasilanie instalacji - wyłącz odpowiednie wyłączniki nadprądowe lub wyjmij bezpieczniki,
- upewnij się, że instalacja jest rzeczywiście bez napięcia, możesz posłużyć się np. wskaźnikiem napięcia,
- odłącz wszystkie odbiorniki wrażliwe na wysokie napięcie próbne (urządzenia elektroniczne, liczniki). Istotne jest również, aby ograniczniki przepięć również były odłączone od instalacji.
Przygotowanie obwodu pomiarowego:
- zewrzyj wszystkie przewody fazowe razem, jeśli mierzysz izolację względem ziemi,
- pozostaw przewód ochronny PE połączony z ziemią,
- w przypadku pomiaru między przewodami roboczymi musisz odłączyć je od siebie.
Dobór parametrów pomiaru:
- wybierz odpowiednie napięcie pomiarowe (typowo 250V, 500V lub 1000V - zależnie od napięcia znamionowego instalacji),
- dla instalacji 230/400V stosuje się zakres 500V DC.
Bezpieczeństwo:
- upewnij się, że nikt nie ma dostępu do instalacji podczas pomiaru,
- oznacz miejsce pracy,
- po pomiarze rozładuj instalację, zanim dotkniesz przewodów.
Pomiary odbiorcze - czym są?
Pomiary odbiorcze to zespół badań i sprawdzeń wykonywanych na nowej instalacji elektrycznej przed jej oddaniem do eksploatacji. Ich celem jest potwierdzenie, że instalacja została wykonana zgodnie z projektem i obowiązującymi normami, oraz że jest bezpieczna dla użytkowników.
Co mają na celu pomiary odbiorcze?
Główne cele pomiarów odbiorczych to:
Weryfikacja bezpieczeństwa
Sprawdzenie czy instalacja nie stwarza zagrożenia porażeniem prądem elektrycznym, pożarem lub wybuchem.
Potwierdzenie zgodności z projektem i normami
Weryfikacja czy wykonawca zrealizował instalację zgodnie z dokumentacją projektową i wymaganymi normami tj.: przekroje przewodów, typ zabezpieczeń, parametry ochronne etc.
Wykrycie błędów montażowych
Identyfikacja ewentualnych pomyłek wykonawcy: niewłaściwe połączenia, uszkodzenia mechaniczne, błędy w połączeniach fazowych.
Udokumentowanie stanu wyjściowego
Protokół odbioru stanowi dokument referencyjny dla przyszłych badań okresowych. Pokazuje jaki był stan instalacji w momencie oddania do użytku.
Podstawa do wydania pozwolenia na użytkowanie
Bez pozytywnego protokołu pomiarów odbiorczych zakład energetyczny nie podłączy zasilania, a urząd nie wyda pozwolenia na użytkowanie obiektu.
Rodzaje pomiarów wykonywanych podczas sprawdzeń odbiorczych i okresowych
Pomiar rezystancji izolacji (megaomometr)
Sprawdza stan izolacji przewodów i kabli. Mówiąc wprost na „chłopski rozum” czy nie ma przebić, zawilgocenia, uszkodzeń mechanicznych. Wykonywany napięciem testowym 250V, 500V lub 1000V w zależności od napięcia znamionowego instalacji i potrzeb.
Wymagane wartości minimalne:
- obwody SELV (do 50V): min. 0,5 MΩ (250V DC),
- obwody do 500V: min. 1 MΩ (500V DC),
- obwody powyżej 500V: min. 1 MΩ (1000V DC).
Pomiar rezystancji uziemienia
Sprawdzenie skuteczności uziemienia ochronnego. Norma wymaga:
- instalacje TN: zazwyczaj poniżej 10Ω,
- instalacje TT: zależne od prądu zadziałania wyłącznika RCD. Nie jest ona określona sztywno przez normę (np. przy 30mA max 1667Ω, w praktyce wymaga się poniżej 100Ω).
Pomiar skuteczności ochrony przeciwporażeniowej
Weryfikacja czy w przypadku uszkodzenia (dotyku fazy z obudową) zabezpieczenie zadziała w wymaganym czasie:
- instalacje TN: pomiar impedancji pętli zwarcia,
- instalacje TT: pomiar rezystancji uziemienia + sprawdzenie RCD.
Pomiar impedancji pętli zwarcia
Symulacja zwarcia faza-obudowa i sprawdzenie czy prąd zwarciowy będzie wystarczający do szybkiego zadziałania zabezpieczenia nadprądowego.
Sprawdzenie działania wyłączników różnicowoprądowych (RCD)
Test czasu zadziałania przy prądzie znamionowym (np. 30mA) i wielokrotności (np. 150mA). Czas zadziałania nie może przekraczać 300ms przy 1x IΔn i 40ms przy 5x IΔn.
Pomiar spadków napięcia
Weryfikacja czy spadki napięć w obwodach nie przekraczają 4% (oświetlenie) lub 6% (gniazda) wartości znamionowej.
Sprawdzenie kolejności faz
W instalacjach 3-fazowych weryfikacja prawidłowej kolejności L1-L2-L3 (ważne dla silników i maszyn).
Sprawdzenie ciągłości przewodów ochronnych PE
Test czy przewody ochronne mają ciągłość elektryczną i są prawidłowo podłączone do wszystkich obudów.
Podsumowując: Miernik rezystancji izolacji jest używany głównie do punktu 1, ale często producenci oferują urządzenia wielofunkcyjne, które łączą kilka funkcji (np. pomiar izolacji + RCD + uziemienie itd.). Polecam Ci jednak tzw. „kombajn” którym możemy dokonać pomiar wszystkich niezbędnych parametrów instalacji jednym przyrządem. Nosi on nazwę miernika parametrów instalacji elektrycznych.
Najczęściej zadawane pytania o miernik rezystancji izolacji - FAQ
Czy można mierzyć izolację pod napięciem?
Absolutnie NIE. Pomiar rezystancji izolacji wykonuje się TYLKO w instalacji beznapięciowo.
Profesjonalne mierniki mają funkcję wykrywania napięcia w przypadku jeśli w badanym obwodzie wykryją napięcie AC >30V, zablokują pomiar i wyświetlą ostrzeżenie. To dodatkowe zabezpieczenie, ale NIGDY nie polegaj wyłącznie na nim. Zawsze wyłączaj zasilanie przed pomiarem. Czasami zdarzają się przypadki „sklejenia styków” gdzie mimo opuszczenia dźwigni wyłącznika, obwód nadal jest zasilony. Dlatego ZAWSZE sprawdzaj obwód testerem napięcia.
Czy pomiar może uszkodzić sprzęt?
Tak, pomiar megaomomierzem może uszkodzić wrażliwą elektronikę, jeśli nie zostanie ona wcześniej odłączona.
Urządzenia szczególnie zagrożone uszkodzeniem to elektronika półprzewodnikowa, zasilacze impulsowe, sterowniki, programatory, liczniki elektroniczne czy też systemy alarmowe.
Czasami zdarza się jednak tak, że nie jest możliwe dokonanie pomiaru rezystancji izolacji ponieważ dostęp do urządzenia jest szczególnie utrudniony. Dobrym tego przykładem są lampy wiszące w hali produkcyjnej. Należałoby odłączyć każdą z nich i wykonać pomiar na obwodzie. Dopuszczalne jest jednak zwarcie przewodów roboczych i dokonanie pomiaru względem przewodu ochronnego. Norma dopuszcza tego typu praktyki.
Ile powinna wynosić rezystancja przewodu ochronnego?
To często mylone pojęcie. Rezystancja przewodu ochronnego (PE) i rezystancja izolacji to dwie różne rzeczy.
Rezystancja przewodu ochronnego (ciągłość PE). To opór własny przewodu PE (miedzianego lub aluminiowego). Dążymy do tego żeby był jak najniższy, bo PE musi zapewnić ścieżkę dla prądu zwarciowego.
Rezystancja izolacji przewodu PE względem innych przewodów, to pomiar megaomomierzem między PE a L lub PE a N. Sprawdzamy czy izolacja przewodu nie jest uszkodzona.
Dla przypomnienia, minimum 1 MΩ (przy 500V DC) dla instalacji do 500V.
- Ciągłość PE, rezystancja PE: powinno być poniżej 1 Ω, im mniej tym lepiej. Ważne jest to, że ciągłość przewodów ochronnych wg normy wykonujemy prądem min. 200mA.
- Izolacja PE: powinno być powyżej 1 MΩ, im więcej tym lepiej.
To dwa różne pomiary, różnymi przyrządami, różne wartości!
Jak często wykonywać pomiary okresowe?
Częstotliwość pomiarów okresowych określa Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie:
Nie rzadziej niż 5 lat:
- instalacje w budynkach mieszkalnych jednorodzinnych,
- instalacje w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych (część wspólna i mieszkania).
Co 1 rok:
- instalacje w obiektach użyteczności publicznej (szkoły, szpitale, urzędy, kina, teatry),
- instalacje w pomieszczeniach zagrożonych wybuchem,
- instalacje w obiektach budownictwa mieszkaniowego przeznaczonych do czasowego pobytu ludzi (hotele, internaty, domy studenckie).
Co 1 rok (budynki zabytkowe):
- instalacje w budynkach wpisanych do rejestru zabytków.
Częściej niż wymagane minimum:
- po każdym zalaniu lub zawilgoceniu - natychmiast,
- po pożarze - natychmiast,
- po poważnym remoncie/modernizacji - po zakończeniu prac,
- na żądanie zakładu energetycznego lub organu nadzoru budowlanego,
- na żądanie inspektora bhp (w zakładach pracy).
Kto wykonuje? Pomiary okresowe może wykonywać osoba posiadająca odpowiednie uprawnienia elektroenergetyczne z grupy G1 na stanowisku eksploatacji (E) z odpowiednią adnotacja dot. zakresu kontrolno-pomiarowego.
Po pomiarach sporządzany jest protokół badań okresowych, który musi być przechowywany przy dokumentacji technicznej budynku i okazywany na żądanie organów kontrolnych. Taki dokument może z kolei podpisać osoba która posiada uprawnienia elektroenergetyczne z grupy G1 na stanowisku dozoru (D) z odpowiednią adnotacją dot. Zakresu kontrolno-pomiarowego. Ta osoba ponosi odpowiedzialność prawną za stan instalacji i sporządzony protokół.
Czy jeden miernik wystarczy do wszystkich pomiarów?
To zależy od zakresu pomiarów, które wykonujesz. Generalnie tak. Lepiej zakupić tzw. „kombajn pomiarowy” niż osobne mierniki do każdego z rodzaju pomiarów. W praktyce polecam Ci zakup jednego sprzętu, który posiada wszystkie możliwości pomiarowe. Miernik parametrów instalacji elektrycznych.
